Zgodnie z obowiązującymi przepisami księgi IV kodeksu cywilnego, pojęcie spadku oznacza, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzące z chwilą jego śmierci na spadkobierców co stanowi przedmiotowy spadek w rozumieniu art. 922 kc. W myśl przepisu 926 kodeksu cywilnego, powołanie do spadku wynika z ustawy lub z testamentu. Z ustawowym dziedziczeniem mamy do czynienia wówczas, gdy spadkodawca [zmarły] nie pozostawił testamentu. Kodeks cywilny określa w jakim stopniu dziedziczą spadkobiercy, z uwzględnieniem na stopień pokrewieństwa jak i w zbiegu z kim dziedziczą. Zobrazować najprościej to można przykładem dziedziczenia po zmarłym Janie K. mającym żonę i dwójkę dzieci – żona wraz z dziećmi dziedziczy po 1/3 spadku po zmarłym mężu [małżonek w zbiegu z zstępnymi dziedziczy zawsze nie mniej niż ¼ ]. Natomiast w sytuacji gdyby zmarły Jan K. nie posiadał zstępnych [dzieci] - do spadku z ustawy powołani byliby oprócz żony rodzice oraz rodzeństwo zmarłego. W takim zbiegu małżonek dziedziczyłaby ½ spadku, rodzice po 1/8, siostra, ¼ spadku [zakładając, że Jan . K posiadał tylko jedną siostrę, w przypadku większej ilości rodzeństwa pozostałą część czyli ¼ rodzeństwo dziedziczyłoby w częściach równych].

Wobec powyższego należy po pierwsze ustalić, czy spadkodawca pozostawił testament czy też nie, gdyż od tego zależeć będzie dalszy tryb postępowania spadkobierców, a w tym treść wniosku kierowanego do sądu [lub rejenta] oraz to, kto będzie dziedziczył. W sytuacji, kiedy spadkodawca nie pozostawił testamentu, prawo i obowiązek do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym, ma każdy ze spadkobierców należących do kręgu spadkobierców ustawowych (małżonek zmarłego, jego dziecko, rodzice lub rodzeństwo patrz wyżej).

Od dnia 2 października tego roku, po nowelizacji ustawy kodeks cywilny – wniosek o stwierdzenie nabycia spadku obok sądu rozpatrzy także notariusz. Mamy więc dwie możliwości :
(a) udać się do notariusza w celu otrzymania aktu poświadczenia dziedziczenia
(b) złożyć wniosek w sądzie,

Ad. A – W sytuacji gdy udamy się do rejenta zostanie spisany protokół z oświadczeń złożonych przez spadkobierców [w tym celu wszyscy spadkobiercy muszą uczestniczyć w tej czynności] w przedmiocie znanych spadkobierców. Przedmiotowy protokół z oświadczeniami spadkobierców będzie podstawą tzw. aktu poświadczenia dziedziczenia. Rejent sporządza go, tylko w sytuacji gdy nie ma wątpliwości co do osób powołanych do dziedziczenia oraz wysokości ich udziałów w spadku. Akt poświadczenia dziedziczenia musi zostać podpisany przez wszystkich dziedziczących i zarejestrowany w systemie informatycznym. Ważne by pamiętać o tym, że dopiero z chwilą rejestracji przedmiotowego aktu poświadczenia dziedziczenia w systemie uzyska on moc prawną. Procedura ta ma na celu zapobiec nadużyciom, np. podwójnym aktom dotyczącym tego samego spadku.

Za sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza trzeba będzie zapłacić 50,00 zł, sporządzenie protokołu dziedziczenia 100 złotych.

Rejenci mają prawo dokonywać również otwarcia i ogłoszenia testamentu oraz sporządzać zaświadczenia dotyczące wykonawcy ostatniej woli. Powyższe uprawnienie rejentów nie obejmie tylko spadkobrania na podstawie testamentów szczególnych (ustny, wojskowy, na polskim statku morskim lub powietrznym).

Spadkobiercy mają wiec od października tego roku do wyboru, gdzie załatwią dokument nabycia spadku: w sądzie czy u notariusza.

Pamiętaj, że w sytuacji jednak, gdy spadek będzie objęty sporem, podmiotem wyłącznie właściwym do wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku będzie w dalszym ciągu sąd.

Ad. B . Jeśli zdecydujesz się kierować wniosek o stwierdzenie nabycia spadku do sądu, należy go w myśl art. 628 K.p.c. skierować do sądu spadku, tj. sądu rejonowego wydziału cywilnego, w którego okręgu zmarły spadkodawca miał ostatnie miejsce zamieszkania.

Ważne by we wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wnioskodawca podał miejsce zamieszkania zmarłego. Jeśli takie miejsce nie zostanie podane we wniosku, sąd wezwie wnioskodawcę do uzupełnienia braków w terminie 7 dni pod rygorem zwrotu wniosku. Do wniosku dołączamy dodatkowo akty urodzenia wnioskodawcy i uczestników postępowania, akty zawarcia małżeństwa [o ile w kręgu powołanych do dziedziczenia jest małżonek] oraz akt zgonu spadkodawcy. Opłata od wniosku to 50,00 zł. [art. 49 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych]. Pamiętaj o tym, by w przypadku składania wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłych rodzicach opłatę wnieść w kwocie 100, 00 zł, gdyż stwierdzenie dotyczyć będzie dwóch spadkodawców.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku

W razie sytuacji niemożności ustalenia miejsca ostatniego zamieszkania spadkodawcy, lub miejsca znajdowania się jego majątku spadkowego, wniosek o stwierdzenie nabycia spadku należy kierować do Sądu Rejonowego dla miasta stołecznego Warszawy.

Sytuacja inaczej przedstawia się gdy spadkodawca pozostawił testament. W takim wypadku przed stwierdzeniem nabycia spadku musi on zostać otwarty i ogłoszony, a w przypadku sporządzenia testamentu ustnego, ogłoszeniu podlega napisane przez świadka przedmiotowego testamentu - pismo stwierdzające treść tegoż testamentu.

Pamiętaj, że zdolność do testowania, czyli sporządzenia i odwołania testamentu ma tylko osoba fizyczna, posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Zgodni z obowiązującymi przepisami testamentu nie można sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela [art. 944 kodeksu cywilnego].

Otwarcie i ogłoszenie testamentu ma na celu poznanie treści ostatniej woli zmarłego. Sąd nie bada, czy testament jest ważny, po złożeniu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym na podstawie testamentu. Wówczas sąd decyduje także na podstawie którego z kilku testamentów stwierdzić nabycie przedmiotowego spadku [o ile istnieje ich kilka]. Jeśli spadkobierca jest w posiadaniu testamentu, ma on możliwość złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu wraz z wnioskiem jego otwarcia i ogłoszenia.

Warto pamiętać także o tym, że do czasu kiedy testament nie zostanie otwarty i ogłoszony, nie może zostać na jego podstawie wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Dodatkowo, sąd spadku ma prawo – zgodnie z art. 646 § 2 K.p.c. – nałożyć grzywnę na osobę, która jest w posiadaniu testamentu i nie wydaje go w terminie zakreślonym przez ten sąd. Ponadto, osoba ta odpowiada wobec spadkobiercy za szkodę wynikłą z bezzasadnego uchylania się od powyższego obowiązku wydania przedmiotowego testamentu. Obowiązek ten powstaje z chwilą, gdy posiadacz testamentu dowiedział się o śmierci spadkodawcy. W sytuacji, gdy spadkodawca pozostawił testament ustny, a świadkowie tej czynności nie spiszą jego treści, spadkobierca, który wie, że ostatnią wolą spadkodawcy było, np. pozostawienie mu danego majątku, ma prawo złożyć do sądu spadku wniosek o przesłuchanie świadków na okoliczność treści tegoż ustnego testamentu.

Opracowała: Karolina Henka
Stan prawny na 1.12.2008r.